موزه جواهرات ملی ایران

 

 

صندوق جواهرات مروارید

صندوق جواهرات مروارید

اطلاعات کلی
کشور ایران
استانتهران
بخشتهران
نام‌های دیگرموزه بانک مرکزی
موزه جواهرات ملی بر ایران واقع شده‌است

موزه جواهرات ملی

۳۵٫۴۱۳۷°شمالی ۵۱٫۲۵۱۰°شرقی
محل نگهداری اشیاء نفیس خزانه ملی

ساختمان موزه جواهرات ملی در خیابان فردوسیتهران در سمت چپ تصویر کنار شعبه مرکزی بانک ملی 1352

موزه جواهرات ملی ایران خزانه بانک مرکزی ایران قرار دارد و به صورت موزه نیز استفاده می‌شود. این خزانه-موزه در ساختمان بانک مرکزی ایران در خیابان فردوسیتهران قرار دارد.

 

تاریخچه موزه جواهرات ملی

تا قبل از دوره صفوی پادشاهان ایرانی نسبت به جمع‌آوری، حفظ و نگهداری جواهرات و سنگ‌های زینتی اقدام نکرده بودند. در دوران صفوی پادشاهان با ارسال سفرایی به کشورهای مجاور اقدام به خریداری و جمع‌آوری و حفظ جواهرات موجود و خریداری شده کردند.

پس از حمله افغان‌ها به ایران مقداری از این جواهرات به افغانستان فرستاده شد که با همت نادر بخش زیادی از آن‌ها به ایران بازگردانده شد. نادرشاه‌افشار جهت بازپس‌گیری بخشی از این جواهرات که به هندوستان فرستاده شده بود، نامه‌های متعددی را برای پادشاه هند فرستاد، اما چون جوابی نیافت با سپاه خویش راهی هندوستان شد. لشکرکشی نادر موجب آن شد که پادشاه هند هدایا و جواهرات زیادی را به نادر اهدا کند. بخش زیادی از هدایا و غنایمی که نادر از هندوستان جمع‌آوری نموده بود هرگز به ایران نرسید. نادر پس از بازگشت به ایران به رسم آن روزگار بخشی از غنایم و هدایا را به حکام، امیران و پادشاهان کشورها و دیارهای اطراف ایران بخشید، مقداری از غنایم به آستان قدس رضوی و بخشی دیگر را به سپاهیان اعطا نمود.

پس از قتل نادر شاه یکی از سردارانش به نام احمد بیگ افغان ابدالی دست به غارت جواهرات خزانه زد و بخشی از این جواهرات منجمله الماس کوه نور که بعدها (احتمالاً بالاجبار) به ملکه انگلیس اهدا شد هرگز به ایران بازگردانده نشد.

دوران قاجار و پهلوی

در دوران قاجار جواهرات گردآوری و بخشی از آن‌ها بر تاج کیانی و کره جواهر نشان و تخت نادری سوار و مرصع گردید و در کاخ گلستان نگهداری می‌شد. با روی کار آمدنرضا شاه پهلوی، جواهرات سلطنتی به زیرزمین کاخ مرمر منتقل شده در سال ۱۳۱۶ و پس از تکمیل ساختمان بانک ملی ایران قسمت عمده این جواهرات به موزه بانک ملّی منتقل و پشتوانه اسکناس گردید. بعدها این جواهرات به عنوان وثیقه دولت بابت بدهی به بانک قرار گرفت. خزانه جدید بانک مرکزی در تپه‌های عباس‌آباد تهران در حال ساخت است.

این خزانه در ساختمان بانک مرکزی ایران قرار دارد و به صورت موزه نیز استفاده می‌شود. بسیاری از جواهرات سلطنتی ایران از دوره صفوی، دورهٔ افشار، قاجار و پهلوی در این موزه به نمایش گذارده شده‌است. از جمله می‌توان به الماس دریای نور، جقه نادری، تاج فرح پهلوی، تاج کیانی، کره جواهر نشان، تخت طاووس (قاجاری) (تخت خورشید) و تخت نادری اشاره کرد.

نگارخانه

 

 

تاج پهلوی در موزه جواهرات ملی ایران

تاج تصویرگری شده پهلوی

تاج پهلوی نام تاج سلطنتی است که بدستور رضاشاه پهلوی ساخته و در تاجگذاری او و جانشینش محمدرضا شاه استفاده شد. این تاج هم‌اکنون در خزانه بانک مرکزی ایران (موزه جواهرات ملی) نگهداری می‌شود.

 

ویژگی‌های تاج

بدنهٔ این تاج از طلا و نقره مرصع ساخته شده و در چهار طرف دارای گنگره پله‌پله به سبک شاهانساسانی است. در میانه و زیر کنگره پیشین تاج، خورشیدی زرین با شعاعهای الماس نشان ٬و تخمه الماس زرد درشت نصب شده‌است و در پشت همین گنگره، جقه پایه دار اسلیمی قرار می‌گیرد که بر پشت آن پر حواصیل نصب می‌شود.

در ساخت این تاج ۳۳۸۰ قطعه الماس جمعاً به وزن ۱۱۴۴ قیراط، ۵ قطعه زمرد جمعاً به وزن ۱۹۹ قیراط و ۲ آنه، ۲ قطعه یاقوت کبود به وزن ۱۹ قیراط و ۳۶۸ حبه مروارید استفاده شده‌است. وزن تاج با احتساب کلاه مخمل داخلی برابر با ۴۴۴ مثقال یا حدود دو کیلو و هشتاد گرم است.

تاریخچه

رضاشاه پس از رسیدن به سلطنت، حاضر نشد که از تاج کیانی (که مخصوص شاهان قاجار بود) برای تاجگذاری استفاده کند، و دستور ساخت تاجی نو را برای خود داد.بنابراین مراسم جلوس وی بر تخت سلطنت تنها با سر نهادن کلاهی مزین به الماس دریای نور در ایوان تخت مرمر کاخ گلستان در آذرماه سال ۱۳۰۴ خورشیدی برگزار شد و مراسم تاجگذاری چند ماه بعد در اردیبهشت ۱۳۰۵ و پس از آماده شدن تاج صورت گرفت. این تاج توسط گروهی از جواهرسازان ایرانی زیر نظرسراج‌الدین جواهری (اصلیتاً اهل قفقاز) در سال ۱۳۰۴ خورشیدی برای تاجگذاری رضا شاه پهلویساخته شد. آخرین بار از این تاج در مراسم تاجگذاری محمدرضا شاه پهلوی در ۴ آبان سال ۱۳۴۶ استفاده شد.

نگارخانه

نقش تاج پهلوی بر پشت مدال یادبود محمدرضا پهلوی و فرح؛ ضرب سوئیس بدون تاریخ

نقش تاج پهلوی بر پشت مدال یادبود پنجاهمین سال شاهنشاهی پهلوی

  • پشت سکه ۱۰ پهلوی - سال ۱۳۵۵ خورشیدی، به مناسبت پنجاهمین سالگرد تأسیس دودمان پهلوی.
    تاج پهلوی نقش بر سکه می‌باشد.

تاج کیانی

 

 
Výstava valtice7.jpg

تاج کیانی

جزئیات
کشورایران
زمان ساخت۱۷۹۷
جنسطلا، نقره
لبهمخمل قرمز
جواهرات مهممروارید، الماس

تاج کیانی، تاج پادشاهی در دورهٔ قاجار است که به دستور فتحعلی شاه ساخته شد و مورد استفاده پادشاهان پس از وی قرار گرفت. با فروپاشی ساسانیان، شاهان ایران دیگر هیچگاه از تاج به این شکل استفاده ننموده بودند و در تمام آن دوران تاج به صورت جقه بوده‌است. عناصر به کار رفته در این تاج الماس، زمرد، یاقوت و مرواریدمی‌باشد. تاج کیانی هم‌اکنون در موزه جواهرات ملی ایران نگهداری می‌شود.

این تاج سلطنتی که در سال ۱۲۱۲ هجری قمری به دستور فتحعلی شاه قاجار ساخته شد، از چهار بخش تشکیل شده‌است (از پایین): بخش سربند، بخش مرواریدی، کنگره‌ها، و در بالاترین بخش کلاه مخملی قرمز رنگ آن. قسمت دوم آن توسط ۱۸۰۰ دانه مروارید زمینه‌ای سفید را برای زمردهای سبز رنگ و یاقوتهای لعل سرخ رنگ ایجاد کرده‌است . بدون در نظر گرفتن جقه‌ها، بلندای کلاه ۳۲ سانتی‌متر و پهنای آن ۵.۱۹ سانتی‌متر است.

رضاشاه پس از رسیدن به سلطنت، حاضر نشد که از تاج کیانی (که مخصوص شاهان قاجار بود) برای تاجگذاری استفاده کند. از این رو دستور ساخت تاج پهلوی را داد.

تخت طاووس (قاجاری)

 

جلوس ناصرالدین شاه بر روی تخت طاووس

تَختِ طاووس که در آغاز «تخت خورشید» نام داشت، یکی از تخت‌های جواهر نشان سلطنتی ایران است که به مباشرت حاجی محمدحسین‌خان صدر اصفهانی (نظام الدوله)، صدر اعظم فتح‌علی‌شاه و به فرمان فتح‌علی‌شاه در سال ۱۲۱۶ هجری قمری توسط جواهرسازان اصفهان ساخته شد.

از سال ۱۲۲۴ قمری، از نخستین شب ازدواج فتح علی شاه با طاووس خانم تاج‌الدوله(که نه ساله بود) بر روی این تخت، تخت به نام وی، تخت طاووس نامیده شد. این تخت هم‌اکنون در موزه جواهرات ملی ایران است.

بنابراین این تخت با تخت طاووسی که نادرشاه افشار به همراه جواهرات کوه نور و دریای نور از نبرد هندوستان با خود به ایران آورد تفاوت دارد. تخت طاووس نادر با مرگ وی توسط غارتگران تخریب و به یغما برده شد.

حاشیه

تخت نادری

 

تخت نادری در تالار سلام کاخ گلستان تهران

تخت نادری نام اریکه سلطنتی است که به دستور فتحعلی شاه قاجار توسط جواهر سازان و صنعتگران ایرانی ساخته شده‌است. این تخت مرصع و میناکاری شده شامل ۲۲ هزار سنگ و جواهر قیمتی است که برای اردوکشی به چمن سلطانیه زنجان در ۹ قطعه مجزا ساخته شد. تخت نادری از نظر شکل و ترکیب و تزیینات زیباتر از تخت طاووس (قاجاری) است. پشت انداز آن با ترنج و جواهرات درشت و خوش رنگش آن را مجلل تر نشان می‌دهد. در دو طرف پشت انداز تخت که مانند دم طاووس چتر زده و در بالا دارای تاجی است، نقش دو اژدهای پیچ خورده یا سمندر قرار دارد که دم آنها به شکل سر عقاب یا طوطی درآمده‌است، و نظیر همین دو اژدها در دو طرف پله اول تخت نیز دیده می‌شود که در این جا دارای پا بود. و به سطح و دیواره پله چسبیده‌اند. در دیواره عمودی پله اول تخت، نقش شیری، برجسته کاری شده که بدن آن همچون پوست پلنگ خالدار و جواهر نشان شده‌است. در دو طرف تخت نیز در داخل ترنج‌های اسلیمی مشبک، نقش دو طوطی میناکاری شده مشاهده می‌گردد.

این تخت تنها در مواقع سفر برای پادشاه حمل می‌شد و در بقیه اوقات در خزانه سلطنتی نگهداری می‌شد. تا پیش از تدوین قانون خزانه بانک ملی ایران، این تخت درتالار سلام کاخ گلستانتهران و در کنار تخت طاووس نگهداری می‌شد و پس از آن به موزه جواهرات سلطنتی انتقال یافت. این تخت برای آخرین بار در تاجگذاری محمد رضا شاه پهلوی در چهارم آبان ماه ۱۳۴۶ خورشیدی درتالار سلام کاخ گلستان مورد استفاده قرار گرفت. در حال حاضر این اثر گرانبها در موزه جواهرات ملی بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران نگهداری می‌شود. از این تخت به اشتباه گاهی به عنوانتخت طاووس یاد می‌شود.

این تخت زیبای جواهر نشان و میناکاری شده، در حال حاضر در گنجینه جواهرات ملی ایران در بانک مرکزی نگهداری می‌شود. تخت نادری در دوران قاجار ساخته شد. برخی تصور می‌کنند که چون این تخت، نادری نام دارد پس به احتمال فراوان مربوط به نادرشاه افشار است در صورتی که نادر در زبان فارسی به معنی کمیاب است و این تخت نه به خاطر نادر شاه که به خاطر کمیاب بودن و زیبایی منحصربه‌فردش به این نام شهره شده. این تخت فوق العاده زیبا به فرمان فتحعلی شاه قاجار ساخته شد و در بسیاری از نقاشی‌های آن زمان دیده می‌شود. این تخت در کاخ گلستان نگهداری می‌شد ولی بعدها به گنجینه جواهرات سلطنتی بانک مرکزی منتقل شد. این تخت برای آخرین بار در زمان تاجگذاری محمدرضا شاه پهلوی مورد استفاده قرار گرفت.

 

تاج شهبانو

 

 
Imperial Empress Crown.png

Crown of Empress Farah Pahlavi, 1967

جزئیات
کشورایران
زمان ساخت۱۹۶۷
وزن2 kg
جنسطلای سفید، نقره
لبهGreen مخمل
جواهرات مهممروارید، الماس، زمرد، یاقوت سرخ،اسپینل

تاج شهبانو تاجی بود که فقط توسط شهبانو، فرح پهلوی، استفاده می‌شد. این تاج جز جواهرات ملی ایران محسوب می‌شود و هم‌اکنون در بانک مرکزی ایران در تهراننگهداری و به نمایش گذاشته می‌شود.

 

 

پیش زمینه

در ادامه سیاست‌های اعطای آزادی به زنان ایرانی در قالب برنامه موسوم به انقلاب سفید، محمدرضا پهلوی تصمیم گرفت تا با تاجگذاری همسرش شهبانو فرح در مراسم جشن تاجگذاری خود در ۴ آبان ۱۳۴۶ حرکتی نمادین انجام دهد. تا آن زمان همسران شاهان ایرانی هیچ‌گاه تاجگذاری نکرده بودند و به همین دلیل لازم بود تا تاجی برای این منظور طراحی و تهیه شود. افتخار این کار به جواهرسازان فرانسوی، فن کلیف و آرپلز اعطا شد.

براساس سنت تاریخی برای ساخت تاج از سنگ‌ها و جواهرات موجود در خزانه سلطنتی استفاده شد. با توجه به این که خارج کردن جواهرات سلطنتی از ایران ممنوع بود، شرکت فن کلیف و ارپلز مجبور شد تا گروهی از جواهرسازان خود را برای ساخت تاج به تهران بفرستد. فرایند ساخت تاج شش ماه طول کشید.

مشخصات تاج

قاب تاج از طلای سفید ساخته شده و با یک کلاه مخمل سبز پوشانده شده است. تاج شامل ۳۶ زمرد سبز، ۱۰۵ مروارید، ۳۴ یاقوت سرخ، ۲ اسپینل، و ۱۴۶۹ قطعه الماس است. بزرگترین زمرد سبز در مرکز جلوی تاج با وزن تقریبی ۹۲ قیراط قرار دارد. دو قطعه اسپینل حدود ۸۳ قیرات و بزرگترین مروارید حدود ۲۲ میلیمتر طول دارد. فرح دیبا درکتاب خاطرات خود تاج را بسیار زیبا و در عین حال سنگین توصیف می‌کند، وزن تاج نزدیک به دو کیلوگرم است.

 

دریای نور

 

در موزه بانک مرکزی

بر تاج ناصرالدین شاه

بر تاج نادرشاه

دریای نور یک الماس گلبهی رنگ و یکی از بزرگترین الماس‌های شناخته شدهٔ جهان است.این الماس هم‌اکنون در موزه جواهرات ملی ایران در خیابان فردوسی تهران قرار دارد.

 

تاریخچه

تاریخچهٔ این الماس به اساطیر و افسانه‌ها می‌رسد. نقل است که بر دستهٔ شمشیر افراسیاب نصب بوده و رستم آن را در جنگ با تورانیان تصاحب نموده‌است. در حملهٔامیر تیمور به غارت رفت و به دست محمدشاه هند رسید.

این الماس در جنگ با هند در سال ۱۷۳۹ میلادی همراه با نادر شاه افشار بوده‌است.[۱] دریای نور پس از قتل نادر به نوهٔ او شاهرخ‌میرزا (آخرین پادشاه افشار) رسید و سپس به دست امیر علم خان خزیمه و بعد به محمد حسن خان قاجار و بعد به لطفعلی‌خان زند و سر انجام به دست آغا محمدخان قاجار افتاد.

ناصرالدین شاه معتقد بود که این جواهر یکی از گوهرهای تاج کورش بزرگ بوده‌است.او برای تولیت این گوهر قیمتی منصبی مخصوص قرار داده بود.

این جواهر در زمان محمدعلی شاه و هنگام شکست وی از مشروطه‌خواهان به سفارت روسیهبرده شد که توسط مشروطه‌خواهان بازپس داده شده و هم‌اکنون در موزهٔ بانک مرکزی واقع در خیابان فردوسی تهران قرار دارد.

زوج این الماس که کوه نور نام داشت، پس از مرگ نادر توسط سرداران افغانی از ایران به هند بازگردانده شد و پس از مدتی نصیب کمپانی هند شرقی بریتانیا شد و مدتی نیز روی تاج ملکه انگلستان نصب شد.

مشخصات

دریای نور درشت‌ترین و زیباترین الماس برلیان در میان گوهرهای سلطنتی ایران و یکی از گوهرهای معروف جهان است. گفته می‌شود این الماس هزار سال پیش کشف و استخراج شده‌است. وزن آن اکنون هفت مثقال و ۲۰ نخود، یعنی در حدود ۱۸۲ قیراط و صورتی است ولی پیش از تراش بیشتر از این بوده‌است. (پاییز ۱۳۹۵ بعد از چهل سال مجدداً وزن شد و ۱۸۰/۵۷ قیراط بدست آمد)

رنگ این الماس یکی از استثنایی‌ترین و کمیاب‌ترین رنگ‌ها میان الماس‌های برلیان شناخته شدهٔ جهان است. ارزش این الماس چنان است که به عنوان پشتوانهٔ پول ملی ایران، «ریال»، نیز بود.

وضعیت نصب

دریای نور تا زمان ناصرالدین شاه در وسط یکی از بازوبندهای سلطنتی نصب می‌شد، ولی در زمان او که استفاده از بازوبند منسوخ شد، آن را به صورت پیش کلاه درآوردند و در قابی زرین با شیر و خورشید و تاج مرصع به ۴۵۷ قطعه برلیان ریز و عالی و چهار قطعه یاقوت قرار دادند. این الماس برلیان از دو سو تراش خورده و به شکل هرم مثلث‌القاعده‌ای است که قاعدهٔ آن چهار سانتی‌متر درازا و سه سانتی‌متر پهنا دارد و دو سوی دیگر حدود دو سانتی‌متر است. همهٔ سطوح دریای نور صاف و یک نواخت است، جز یک سمت آن که فتحعلی شاه با کندن عبارت «سلطان صاحبقران فتح‌علی‌شاه قاجار ۱۲۴۴»، آن را متمایز کرده‌است.

نام‌گذاری معابر

در تهران خیابانی به نام دریای نور نام‌گذاری شده بود که پس از انقلاب به جواد سرافراز تغییر نام داده شد.

 

لعل سامری

 

لعل سامری یک لعل ۵۰۰ قیراطی است که بزرگ‌ترین لعل شناخته‌شده دنیاست و بخشی از جواهرات ملی ایران به‌شمار می‌رود.

پیشینه

این لعل و لعل کوچک‌تری به وزن ۲۷۰ قیراط (۵۴ گرم) توسط نادرشاه از هند به ایران آورده شد.